Sterilizasyon-Dezenfeksiyon

Dr. Mehmet Ali ?Z?NEL*

* Ege ?niversitesi T?p Fak?ltesi, Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dal?, ?zmir.

Spaulding, tan? ya da tedavi ama?l? giri?imler s?ras?nda kullan?lan t?bbi ve cerrahi aletleri infeksiyon olu?turma risklerine g?re ?? grupta s?n?fland?rm??t?r. Spaulding s?n?flamas?nda her gruptaki medikal aletlerin kullan?ld?ktan sonra tekrar kullan?ma haz?r hale getirilmesi i?in yap?lmas? gereken i?lemler tan?mlan?r.

STER?L?ZASYON

Yak?n ge?mi?e kadar sterilizasyon; ?bir cismin ?zerinde bulunan mikroorganizmalar?n diren?li bakteri sporlar? da dahil olmak ?zere t?m canl? formlar?n?n ortadan kald?r?lmas?? i?lemi olarak tan?mlan?rd?. G?n?m?zde sterilizasyon tan?m? ?ortam?n kabul edilebilir sterilite g?vence d?zeyini sa?layacak ?l??de mikroorganizmalar?n her t?rl? canl? formundan ar?nd?r?lmas?? ?eklinde de?i?tirilmi?tir. Sterilite g?vence d?zeyi, sterilizasyon i?leminden sonra ortamda canl? mikroorganizmalar?n bulunmas? olas?l???d?r. Kabul edilebilir sterilite g?vence d?zeyi 1/1.000.000 (10-6) oran?d?r. Bu ?nemli bir de?i?ikliktir; b?ylece sterilizasyon i?leminin etkinli?i ?l??lebilir ve denetlenebilir olmu?tur. Sterilizasyon i?leminin etkinli?i, bir cismin ?zerinde mikroorganizmalar?n bulunmas? olas?l???n? milyonda bir d?zeyine indirmeye yetecek d?zeyde olmas? gerekir.

Sterilizasyon i?leminde kullan?lan germisidal ajan?n etkinli?ini belirleyen iki ana fakt?r yo?unluk ve etki s?residir. Her mikroorganizman?n germisidal etkili her ajana kar?? duyarl?l?k/diren? ?zelli?i farkl?d?r. Sterilizasyon y?ntemlerinin standardize edilmesi s?ras?nda se?ilen y?nteme g?re en diren?li oldu?u bilinen mikroorganizmay? inaktive etme g?c? ?zerinden hesaplamalar yap?l?r.

Sterilizasyon Y?ntemleri

Sa?l?k kurulu?lar?nda sterilizasyon amac?yla kullan?lan y?ntemler; kuru ?s?, bas?n?l? buhar, etilen oksit, d???k ?s?-formaldehid ve gaz plazma sterilizasyonudur. Steril edilmek istenen malzemenin niteli?ine ve eldeki olanaklara g?re, ?st?nl?k ve dezavantajlar? dikkate al?narak bu y?ntemlerden biri kullan?l?r.

?yonizan ???nlar germisidal etkilidir. Gama ???n? g??l? penetrasyon etkisi ?zelli?iyle sterilizasyon amac?yla kullan?lmaktad?r. Gama sterilizasyonu end?stride tek kullan?ml?k ?s?ya duyarl? malzemelerin, implantlar?n sterilizasyonunda yayg?n olarak kullan?lmakla birlikte b?y?k tesisler gerektirdi?inden hastanelerde kullan?lmaya uygun bir y?ntem de?ildir.

Kuru ?s? ile sterilizasyon: Kuru ?s?n?n germisidal etkisi oksidasyon ve proteinlerin koag?lasyonuna ba?l?d?r. Cam ve metal gibi y?ksek ?s?ya dayan?kl? ve s?v? komponenti olmayan malzemelere uygulanabilir. Y?ksek s?cakl?k derecelerinin cerrahi aletlere uzun s?rede zarar verdi?inin anla??lmas?, kuru ?s? sterilizat?rlerinde ?s?n?n homojen da??l?m?n? sa?laman?n kolay kontrol edilememesi ve i?lemin uzun s?rmesi nedenleriyle kullan?m? azalm??t?r. Sterilizasyonun kontrol? i?in iyi standardize edilmi? g?stergeler bulunmamas? ve kontrol parametrelerinin g?venilir olmamas? nedenleriyle g?n?m?zde kuru ?s? sterilizasyonu ?nerilmemektedir.

Bas?n?l? buhar ile sterilizasyon: Bas?n?l? buhar en g?venilir, en h?zl? ve en ekonomik sterilizasyon y?ntemidir. Bas?n?l? buhar etkisi ile mikroorganizmalar?n proteinleri hidroliz yoluyla denat?re olur. Su buhar?n?n ta??d??? y?ksek enerji (latent ?s? = 540 kal/G) k?sa s?rede bu etkiyi olu?turur. Toksik etkili herhangi bir madde kullan?lmamas? bu y?ntemin en ?nemli ?st?nl?klerinden biridir. ?Centers for Disease Control and Prevention (CDC)? ?nerilerine g?re buhar sterilizasyonunda uygulanan s?cakl?k derecelerine dayanabilen her t?rl? materyal bu y?ntemle steril edilmelidir.

Sterilizasyon zaman?n? k?saltmak ve g?venli?i artt?rmak amac?yla yeni teknoloji ?r?n? otoklavlarda ?n vakum sistemi bulunmaktad?r. Bu cihazlarda paketlenmi? malzeme i?indeki hava vakumlanarak doymu? buhar?n etkili ?ekilde ve k?sa s?rede paket i?erisine penetrasyonu sa?lan?r. Sterilizasyon i?lemi sonunda yine vakum uygulanarak malzemeler k?sa s?rede kurutulur. ?n vakum basamaklar?n?n yeterli etkinlikte olmas? paket i?erisinde hapsolmu? kuru hava kalmamas? i?in ?ok ?nemlidir. Temel ilke steril edilecek malzemenin her noktas?n?n doymu? su buhar? ile yeterli s?re temas etmesini sa?lamakt?r.

Acil durumlarda paketlenmemi? malzemelerin ?ok k?sa s?rede steril edilmesi i?in k???k hacimli, vakumsuz, yer ?ekimi etkisi ile doymu? buhar olu?turan ?flash? otoklavlar kullan?labilir.

Kimyasal ajanlarla sterilizasyon: Y?ksek ?s?ya dayan?kl? olmayan malzemelerin sterilizasyonunda alkile edici kimyasal ajanlar kullan?lmaktad?r. Bu y?ntemde germisidal etki n?kleik asit yap?s?n?n alkilasyonuna ba?l?d?r.

Etilen oksit (EO): Etilen oksit yan?c?, patlay?c?, toksik, kanserojen, allerjen bir gazd?r. Kullan?c?lar?n gaz ile kar??la?malar?n? ve gaz?n ?evreye yay?lmas?n? ?nleyecek ?zel ?nlemler ile kullan?l?r.

EO penetrasyon ?zelli?i g??l? bir gazd?r. Sterilizasyon s?ras?nda malzemenin niteli?ine ba?l? olarak az ya da ?ok miktarlarda absorbe olur. ??lem sonras?nda serbest atmosferde malzemeye absorbe olmu? gaz?n uzakla?mas? ?ok yava? olmakta, uzun s?re gerekmektedir. Steril edilmi? malzemenin yap?s?na g?re 3-14 g?n s?re bekletildikten sonra kullan?lmas? ?nerilmektedir. Bu s?reci h?zland?rmak i?in vakum uygulayarak EO gaz?n? malzemeden geri emen dezabsorbsiyon kabinleri kullan?labilir. Bu y?ntemle steril malzemeler 8-12 saat sonunda kullan?l?r hale gelebilir.

Uzun s?re bekletilmesine ve dezabsorbsiyon uygulanmas?na kar??n malzemenin EO gaz?ndan tamamen ar?nd?r?ld???ndan emin olunamad??? i?in implante edilecek malzemeler EO ile steril edilmemelidir. Absorbsiyon ?zelli?i fazla olan tekstil vb. t?r? malzemeler i?in de bu y?ntem uygun de?ildir. Genel olarak ?s? ile sterilizasyona uygun olan malzemeler EO ile steril edilmemelidir.

Formaldehid: Formaldehid germisidal etkisi ?ok eskiden beri bilinen bir kimyasal maddedir. Gaz halinde kapal? ortamlarda havan?n dezenfeksiyonu amac?yla ve formaldehidin %37 oran?nda sudaki ??zeltisi (formalin) de?i?ik ama?l? dezenfektan madde olarak kullan?lm??t?r.

Formaldehid gaz? da toksik ve kanserojen bir maddedir. Bu ?zelli?i bilinerek kullan?lmal?d?r. EO gaz?na benzer ?ekilde formaldehid ile steril edilmi? malzemeler ?zerinde bulunmas? olas? gaz kal?nt?lar? ?e?itli sorunlara neden olabilir; implante edilecek malzemeler i?in uygun bir y?ntem de?ildir. Penetrasyonu EO kadar iyi de?ildir; stabilitesi zay?ft?r, k?sa s?rede polimerize olarak inaktif hale ge?er. Uygun konsantrasyonlarda homojenizasyonu kolay olmamaktad?r. Formaldehid sterilizasyonu ?ok yayg?n kullan?m alan? bulmam??t?r, Amerika Birle?ik Devletleri ve Kanada?da kullan?m? onay almam??t?r. Uluslararas? kabul g?ren standartlarda formaldehid sterilizasyonuna ili?kin veri yoktur.

Gaz plazma sterilizasyonu: D???k ?s? ile sterilizasyonda halen kullan?mda olan eski y?ntemlere alternatif olarak geli?tirilen yeni bir sterilizasyon y?ntemidir. Plazma bildi?imiz anlamda i?inde serbest iyonlar?n bulundu?u bir s?v? ortamd?r. Germisidal kimyasal ajan?n vakum alt?nda radyo dalgalar? ile iyonize edilerek havaya kar??mas?yla elde edilen ortama gaz plazma ad? verilir. Plazma formuna maddenin d?rd?nc? hali denmektedir.

Hidrojen peroksit s?v? halde sporisidal etkinlikte g??l? bir germisidal ajand?r. Hidrojen peroksitten elde edilen gaz plazma sterilizasyon sa?layacak etkinlikte germisidal aktiviteye sahiptir. Gaz plazma formunda hidrojen peroksitin koroziv etkisi yoktur. Aktif iyonlar mikroorganizmalar? ?ld?r?rken enerji kaybeder ve iyonizan dalgalar?n durdurularak vakumun ortadan kald?r?lmas?yla tamamen nontoksik ?r?nlere d?n???r.

Gaz plazma sterilizasyon y?nteminde ?s? ve neme gerek olmad???ndan (so?uk-kuru sterilizasyon) en hassas malzemeler, optik ve elektronik cihazlar bu y?ntemle steril edilebilmektedir. Olduk?a h?zl? ve g?venilir bir sterilizasyon y?ntemidir. Gaz plazma y?nteminde absorbe edici ?zellikte tekstil, ka??t gibi malzemeler kullan?lamaz; s?v?lar steril edilemez. Polipropilen bazl? steril edici iyonlara ge?irgen olan ?zel bir paketleme malzemesi kullan?l?r.

STER?L?ZASYONUN KONTROL?

Sterilizasyon kavram?, kullan?lm?? malzemenin steril edilerek yeniden kullan?ma haz?r hale getirilmesi i?in yap?lmas? gereken i?lemlerin tamam?n? i?erir. Bunlar; kullan?m s?ras?nda kontamine olmu? malzemenin kullan?m alan?ndan al?narak dekontamine edilmesi, ta??nmas?, y?kanmas?, paketlenmesi, steril edilmesi ve yeniden kullan?m an?na kadar sterilli?inin korunmas? basamaklar?d?r. Bu zincirin her halkas?nda uygulamalar standartlara uygun ve kural?na g?re yap?l?rsa ve her sterilizasyon ?evrimi kontrol edilerek d?zenli kay?tlar tutulursa g?venilir sterilizasyondan s?z edilebilir.

Sterilizat?rlerin ve sterilizasyon sisteminin di?er basamaklar?nda kullan?lan her t?rl? cihaz ve ekipman?n bak?m ve kalibrasyonlar? d?zenli olarak yap?lmal?d?r. Her cihaz?n periyodik bak?mlar?nda hangi k?s?mlar?n?n g?zden ge?irilmesi gerekti?i ?retici firma ?nerilerine g?re planlanmal? ve yaz?l? olarak bulundurulmal?d?r. B?ylece cihazlar?n g?stergelerinin (?s?, bas?n?, zaman) ?al???r durumda olmas? ve ?l??mleri do?ru yans?tmas? sa?lanabilir.

Her sterilizasyon ?evriminde kritik de?i?kenler sterilizat?r?n g?stergelerinden kontrol edilmelidir. Grafik yaz?c? d?zenekleri olan cihazlarda grafik ??kt?s? incelenmeli, ?s? ve bas?n? de?erleri ile sterilizasyon s?resinin uzunlu?u ?l??lmelidir.

?n vakum sistemli buhar sterilizat?rlerde vakum ka?aklar?n? ve kapak conta ar?zalar?n? g?steren ka?ak testinin haftada bir kez yap?lmas? ?nerilir. Buhar doygunlu?unu ve vakum sisteminin etkinli?ini kontrol etmeye yarayan Bowie-Dick testi her g?n yap?lmal?d?r.

Uygulanan sterilizasyon ?evriminin ge?erlili?ini test etmek amac?yla kimyasal ve biyolojik indikat?rler kullan?l?r. ?ndikat?rde beklenen de?i?im olmu? ise sterilizasyon ?evriminde elde edilmek istenen ko?ullar?n sa?lanm?? oldu?u, aksi halde bunun ger?ekle?medi?i anla??l?r. Buhar sterilizasyonunda her ?evrim ?ok parametreli kimyasal indikat?rlerle kontrol edilmeli, haftada bir kez biyolojik indikat?r kontrol? yap?lmal?d?r. Etilen oksit sterilizasyonunda her ?evrim mutlaka biyolojik indikat?rle kontrol edilmeli ve biyolojik indikat?r test sonucu al?nmadan malzemeler kullan?ma verilmemelidir.

DEZENFEKS?YON

Dezenfeksiyon ?s? ve kimyasal maddeler kullan?larak ortam?n mikroorganizmalardan ar?nd?r?lmas?d?r. Dezenfeksiyon i?lemi tan?mlanm?? patojen mikroorganizmalar?n b?y?k ?o?unlu?una etkilidir; ancak ortamda bulunan mikroorganizmalar?n t?m?n?n ortadan kald?r?lmas?na ?al???lmaz.

Dezenfektan maddelerin etkinli?i ba?ta konsantrasyon ve uygulama s?resi olmak ?zere ortam ?s?s?, pH, organik maddelerin bulunmas? gibi bir?ok fakt?re ba?l? olarak de?i?mektedir. Kimyasal maddelerin germisidal etkinliklerinin kineti?i, sterilizasyon y?ntemlerinde oldu?u kadar iyi dok?mante edilememi?tir ve etkinli?in kontrol? i?in iyi standardize edilmi? indikat?rler geli?tirilememi?tir.

Mikroorganizmalar dezenfeksiyon i?lemine diren? ?zelliklerine g?re diren?liden duyarl?ya do?ru; bakteri sporlar?, mikobakteriler, zarfs?z vir?sler, mantarlar, vejetatif bakteriler ve zarfl? vir?sler ?eklinde s?ralan?r.

Germisidal etkinli?in g?c?ne g?re ?? ayr? dezenfeksiyon kategorisi belirlenmi?tir.

1.??? Y?ksek d?zey dezenfeksiyon: Baz? bakteri sporlar?n? da i?eren geni? mikroorganizma pop?lasyonuna etkilidir.

2.??? Orta d?zey dezenfeksiyon: Mikobakteriler, vir?sler, mantarlar ve bakterilere etkilidir. Diren?li mikobakteri t?rleri bu uygulamada inaktive olmayabilir.

3.??? D???k d?zey dezenfeksiyon: Mantarlar, vejetatif bakteriler ve zarfl? vir?slere etkili olan dezenfeksiyondur.

Kimyasal dezenfektanlar?n ?o?unda etki spektrumu k?s?tl?d?r. ?o?u dezenfektan, aletler ?zerinde bulunan organik kirler ile inaktive olur. Penetrasyon ?zellikleri yoktur, kirli ya da ya?l? y?zeylerde inaktive olmasalar da etkili olmazlar. Baz? dezenfektanlar koroziv ve irritan etkilidir; kullan?m s?ras?nda ?zel ?nlemler al?nmas?na gerek vard?r ve dezenfeksiyondan sonra aletlerin durulanmas? gereklidir. Hepsinden ?nemlisi dezenfektanlar?n kullan?m? mikroorganizmalarda diren? geli?imini ind?klemektedir. Kimyasal dezenfektan kullan?m?ndan olabildi?ince ka??nmak diren? geli?iminin kontrol? a??s?ndan da ?nemlidir.

Is? ile dezenfeksiyon en basit, zarars?z ve olduk?a etkili bir y?ntemdir. Y?kama-dezenfeksiyon makinalar?nda deterjanlar ile s?cak suda y?kama, yayg?n kullan?lan iyi bir dezenfeksiyon y?ntemidir. Is?ya dayan?kl? her t?r malzeme i?in termal dezenfeksiyon ?nerilir.

Dezenfektanlar?n irrasyonel kullan?m? ?ok yayg?n bir hatal? uygulamad?r. ?o?u kez gerekli olmad??? halde, aynen profilaktik antibiyotik kullan?m?nda oldu?u gibi, kimyasal dezenfektanlar rastgele kullan?lmaktad?r. Baz? durumlarda sterilizasyon gerekli oldu?u halde kimyasal maddeler kullan?larak eksik uygulama yap?lmakta ya da sadece su ve deterjanlar ile y?kama yapmak yeterli iken gereksiz yere dezenfektan kullan?lmaktad?r. Bunun ?n?ne ge?mek amac?yla her hastanenin bir politika belirlemesi ve dezenfeksiyon plan? olu?turmas? gereklidir. Bu ama?la disiplinler aras? koordinasyon sa?lanmal?, standart y?ntemler belirlenmelidir.

YAZI?MA ADRES?

Prof. Dr. Mehmet Ali ?Z?NEL

Ege ?niversitesi T?p Fak?ltesi

Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dal?

?ZM?R